Szczecin – miasto zbudowane na dawnych cmentarzach. Gdzie znajdowały się największe nekropolie?

Cmentarz Centralny, zajmujący ponad 172 hektary, jest niekwestionowanym gigantem nie tylko wśród szczecińskich nekropolii. Niewielu mieszkańców zdaje sobie jednak sprawę, że w mieście istniały dziesiątki innych cmentarzy, a niektóre z nich zajmowały po kilkanaście hektarów.

Dziś w ich miejscu znajdują się parki, skwery, obiekty użyteczności publicznej, a nawet zabudowania. Co więcej, pod parkowymi alejkami nadal mogą spoczywać dawni mieszkańcy miasta. Według opracowania historyka Mirosława Opechowskiego przed 1945 rokiem w granicach dzisiejszego Szczecina istniało 89 cmentarzy. Były wśród nich nekropolie komunalne, ewangelickie, katolickie, żydowskie, wojskowe i przykościelne. Większość z nich zniknęła z krajobrazu miasta, choć nie zawsze oznaczało to przeniesienie szczątków pochowanych tam osób.

Największe dawne cmentarze Szczecina

Jedną z największych nieistniejących nekropolii był Cmentarz Niemierzyński, założony w 1868 roku. Zajmował 15,6 hektara pomiędzy dzisiejszymi ulicami Słowackiego i Niemierzyńską. Po wojnie odbywały się tam jeszcze pochówki, jednak w latach siedemdziesiątych teren przekształcono w Ogród Dendrologiczny im. prof. Stefana Kownasa.

Równie interesująca jest historia Cmentarza Pomorzańskiego, założonego w 1865 roku. Jego pierwotna powierzchnia wynosiła około 11 hektarów, a pod koniec XIX wieku nekropolię powiększono. W 1938 roku część terenu przeznaczono pod budowę szpitala. Dziś pozostałością dawnego założenia jest m.in. Park im. gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego, zajmujący około 5,5 hektara.

W centrum Szczecina znajdowały się natomiast Cmentarz Grabowski i Cmentarz Francuski. Ten drugi powstał już w 1721 roku. Oba stopniowo przekształcono w tereny zielone, które stały się częścią dzisiejszego Parku Żeromskiego. Cały park zajmuje około 24 hektarów, jednak nie jest to powierzchnia samych dawnych cmentarzy, ponieważ obejmuje również inne historyczne tereny.

Do dużych nieistniejących nekropolii należał także Cmentarz Turzyński, którego teren zajmuje obecnie Park Noakowskiego, oraz Cmentarz Drzetowski, związany z dzisiejszym Parkiem Brodowskim. Pamiętamy jeszcze czasy gdy w Stawie Brodowskim zatopione były płyty nagrobne z Browskiego Cmentarza.

Żelechowa, Drzetowo i Golęcino – zapomniane cmentarze północy

Również północne osiedla Szczecina kryją historię dawnych miejsc pochówku.

Szczególnie interesujący jest dawny Cmentarz Drzetowski, którego teren przekształcono w Park Brodowski. Dzisiejszy park zajmuje około 7,4 hektara i jest jednym z większych terenów zielonych miasta o historii cmentarnej.

Przy ul. Firlika w miejscu gdzie obecnie stoi nowy budynek (przy pętli tramwajowej) również wykopano trumny z ciałami.

Na Golęcinie, przy ul. Pokoju, znajduje się natomiast dawny cmentarz o powierzchni około 3 hektarów, zamknięty w 1980 roku. W przeciwieństwie do wielu całkowicie zlikwidowanych nekropolii nadal pozostaje rozpoznawalnym miejscem pochówku.

Dawne cmentarze istniały również na Żelechowej, Stołczynie i Skolwinie. Część z nich zachowała się jedynie w postaci fragmentów nagrobków, starodrzewu lub historycznych zapisów kartograficznych.

Czy pod szczecińskimi parkami nadal spoczywają zmarli?

O tym, że pod szczecińskimi parkami nadal mogą znajdować się groby dawnych mieszkańców, przekonano się 23 sierpnia 2019 roku w Dąbiu. Na skwerze im. ks. Kazimierza Świetlińskiego przy ul. Puckiej, podczas zabawy dzieci, pod jednym z chłopców zapadła się ziemia. W powstałym otworze odkryto dawną kryptę grobową, w której znajdowały się dwie dobrze zachowane trumny.

Nie był to przypadkowy pochówek. Od początku XIX wieku aż do lat trzydziestych XX wieku funkcjonował w tym miejscu cmentarz dawnego miasta Altdamm, czyli dzisiejszego Dąbia.

Po wojnie cmentarz zlikwidowano, a w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych urządzono na jego terenie park. Jak wskazywali historycy, ekshumacje przeprowadzono prawdopodobnie tylko częściowo.

Odkrycie krypty wywołało dyskusję o bezpieczeństwie i poszanowaniu szczątków dawnych mieszkańców. Wojewódzki Konserwator Zabytków zdecydował, że trumny pozostaną na swoim miejscu, a krypta zostanie zabezpieczona i zasypana. Zapowiedziano również sprawdzenie terenu georadarem, ponieważ pod parkowymi alejkami mogą znajdować się kolejne grobowce.

Sprawa trafiła nawet do szczecińskiej Rady Miasta. W interpelacji z września 2019 roku zwrócono uwagę na potrzebę wyodrębnienia i upamiętnienia miejsca spoczynku dawnych mieszkańców Dąbia.

Historia ta pokazuje, że likwidacja cmentarza nie musi oznaczać przeniesienia wszystkich pochowanych tam osób. Pod alejkami i trawnikami współczesnych szczecińskich parków nadal mogą znajdować się groby sprzed dziesiątek, a nawet setek lat.

Dziedzictwo, o którym łatwo zapomnieć

Dawne cmentarze są ważną częścią historii Szczecina. Przypominają o mieszkańcach miasta, jego dawnych wsiach, parafiach i społecznościach wyznaniowych.

Dziś spacerując po Parku Żeromskiego, Parku Brodowskim czy Ogrodzie Kownasa, przechodzimy przez miejsca, które przez dziesięciolecia służyły zupełnie innym celom.

W wielu przypadkach jedynym śladem dawnej nekropolii pozostaje stary drzewostan, fragment nagrobka lub zachowany układ alejek. Niekiedy o cmentarnej przeszłości przypominają dopiero przypadkowe odkrycia, takie jak to w Dąbiu.

Szczecin to nie tylko miasto parków i zieleni. To również miasto dawnych nekropolii, których historia w wielu miejscach pozostaje niewidoczna dla współczesnych mieszkańców.

Polecamy także